Türk Medenî Kanunu’na Göre Dernekler

2. Dernek Kurma Hakkı ve Kurucular

Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Bununla birlikte dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekir. Dernek kurma özgürlüğü “izin” sistemine değil, “bildirim” esasına dayanır.

• Kurucu sayısı: En az 7 kişi (gerçek veya tüzel kişi olabilir).
• Ehliyet: Kurucular fiil ehliyetine sahip olmalıdır.
• Amaç: Kazanç paylaşma dışında, belirli ve ortak bir amaç bulunmalıdır.

3. Tüzük: Derneğin Anayasası

Her derneğin bir tüzüğü bulunur. Tüzük, derneğin kimliğini ve işleyişini belirleyen temel metindir.

Tüzükte en azından derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgüt yapısı ile geçici yönetim kurulu gibi zorunlu unsurlar yer almalıdır.

Tüzük, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz. Tüzükte düzenlenmeyen konularda ise doğrudan kanun hükümleri uygulanır.

Bu nedenle tüzük hazırlanırken “eksik düzenleme” riskine karşı, uygulamaya dönük net kurallar yazılması önemlidir.

4. Tüzel Kişiliğin Kazanılması ve İdari İnceleme

Dernekler, kuruluş bildirimini, tüzüğü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdikleri anda tüzel kişilik kazanırlar. Bu, dernekler bakımından “kuruluş anı”nın temel göstergesidir.

Kuruluş sonrasında mülkî amir, bildirimi ve belgeleri dosya üzerinden inceler. Aykırılık veya eksiklik tespit edilirse giderilmesi istenir. Süresinde giderilmezse Cumhuriyet savcılığına bildirim yapılabilir ve fesih süreci gündeme gelebilir.

Uygunluk hâlinde dernek dernekler kütüğüne kaydedilir.

5. İlk Genel Kurul ve Zorunlu Organların Oluşturulması

Dernekler, idarenin yazılı bildirimi sonrasında altı ay içinde ilk genel kurul toplantılarını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, derneğin fiilen işler hale gelmesinin temel koşuludur.

6. Üyelik Rejimi: Giriş, Çıkış, Çıkarılma

6.1. Üyeliğin kazanılması

Kimse bir derneğe üye olmaya zorlanamaz; dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz. Fiil ehliyetine sahip her gerçek kişi ile tüzel kişiler derneklere üye olabilir. Üyelik başvurusu yazılı yapılır ve yönetim kurulu en geç otuz gün içinde karar verir.

6.2. Üyeliğin sona ermesi

• Kendiliğinden sona erme: Kanun veya tüzükte aranan niteliklerin sonradan kaybedilmesi.
• Çıkma: Üyenin yazılı bildirimle dernekten ayrılması.
• Çıkarılma: Tüzükte düzenlenen sebeplerle veya düzenleme yoksa haklı sebeple çıkarma.

Tüzükte çıkarma sebepleri açıkça düzenlenmişse, “bu sebepler haklı değil” iddiasıyla itiraz imkânı daralabilir.

Bu nedenle çıkarma rejiminin tüzükte öngörülmesi, ihtilaf yönetimi açısından kritik önemdedir.

7. Üyelerin Hakları ve Yükümlülükleri

7.1. Haklar: Eşitlik ve oy hakkı

Dernek üyeleri eşit haklara sahiptir. Dernek; dil, ırk, renk, cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetemez.

Her üyenin dernek faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkı vardır.

Genel kural olarak her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve oyunu şahsen kullanmak zorundadır.

Onursal üyelerin oy hakkı yoktur.

7.2. Yükümlülükler: Ödenti ve sadakat

Üyelerin ödenti verme borcu tüzükle düzenlenir. Tüzükte düzenleme yoksa üyeler, dernek amacının gerçekleşmesi ve borçlarının karşılanması için zorunlu ödentilere eşit olarak katılır. Üyeler ayrıca dernek düzenine uymak ve derneğe sadakat göstermekle yükümlüdür.

8. Dernek Organları

Derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur.
Dernekler zorunlu organlar dışında başka organlar da kurabilir; ancak zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez.

8.1. Genel kurul

Genel kurul derneğin en yetkili karar organıdır ve derneğe kayıtlı üyelerden oluşur. Olağan genel kurul, tüzükte belirtilen zamanda yönetim kurulunun çağrısı üzerine toplanır ve en geç üç yılda bir yapılması zorunludur.

Olağanüstü genel kurul; yönetim veya denetim kurulunun gerekli görmesi hâlinde ya da üyelerin beşte birinin yazılı başvurusu üzerine toplanır. Yönetim kurulu çağrı yapmazsa, sulh hâkimi üç üyeyi çağrı için görevlendirebilir.

8.2. Toplantıya çağrı ve yeter sayıları

Genel kurul, en az on beş gün önceden toplantıya çağrılır; gün, saat, yer ve gündem üyeye bildirilir.

Toplantı yeter sayısı; genel kural olarak üye tam sayısının salt çoğunluğudur.

Tüzük değişikliği ve fesih gibi kritik kararlarda katılım ve karar nisapları daha ağırdır.

8.3. Kararlar ve iptal

Genel kurul kararları kural olarak toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile alınır.

Kanuna veya tüzüğe aykırı kararlar için belirli süreler içinde iptal davası açılabilir.

Bazı hâllerde kararlar “yokluk” veya “mutlak butlan” yaptırımıyla baştan hükümsüz kabul edilebilir.

8.4. Yönetim kurulu

Yönetim kurulu, derneğin yürütme ve temsil organıdır. Üye sayısı tüzükte belirlenir; kanun asgari sınırlar öngörür.

Temsil yetkisi, yönetim kurulunca bir üyeye veya üçüncü kişiye verilebilir.

8.5. Denetim kurulu

Denetim kurulu, tüzükte belirtilen usullere göre denetim yapar ve sonuçları raporlayarak yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Bu mekanizma; mali disiplin, şeffaflık ve hesap verilebilirlik açısından önemlidir.

9. Derneklerin Sona Ermesi (Kendiliğinden / Kararla / Mahkeme ile)

Dernekler üç yolla sona erebilir:

• Kendiliğinden: Amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ilk genel kurulun yapılmaması, borç aczi, organların oluşturulamaması gibi durumlar.
• Genel kurul kararıyla fesih: Genel kurul her zaman feshe karar verebilir.
• Mahkeme kararıyla fesih: Amaç kanuna veya ahlâka aykırı hâle gelirse mahkeme feshe karar verebilir.

Kendiliğinden sona ermeye ilişkin hâllerin varlığında, ilgili kişiler sulh hâkiminden tespit kararı isteyebilir.

Mahkeme kararıyla fesihte ise dava sürecinde faaliyetten alıkoyma dahil geçici tedbirler alınabilir.

10. Dernek Faaliyetleri ve Uluslararası Boyut

Dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek için tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve yöntemleri doğrultusunda faaliyet yürütür.

Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetler bakımından kamu hukuku nitelikli özel kanun hükümleri saklıdır.

Dernekler uluslararası alanda işbirliği yapabilir, yurt dışında şube açabilir ve yurt dışındaki dernek/kuruluşlara üye olabilir.

Yabancı derneklerin Türkiye’de faaliyeti ise ilgili mevzuat çerçevesinde izin rejimine tabidir.

11. Örgütlenme: Şube, Federasyon, Konfederasyon

Dernekler, gerekli görülen yerlerde genel kurul kararıyla şube açabilir. Şubelerin de belirli organları oluşturması zorunludur ve bu organlar bakımından kanun hükümleri kıyasen uygulanır.

Aynı amaç doğrultusunda birden fazla dernek federasyon kurabilir; federasyonlar da konfederasyon çatısı altında birleşebilir.

Bu üst yapıların da tüzükleri ve kuruluş prosedürleri vardır.

12. Dernek Gelirleri

Dernek gelirleri; üye ödentileri, faaliyet gelirleri, malvarlığı gelirleri ve bağış-yardımlardan oluşur.

Gelirlerin toplanması, kaydı ve kullanımı bakımından şeffaflık ve amaca uygunluk esastır.

Sonuç

Dernekler hukuku; örgütlenme özgürlüğünü güvence altına alırken, tüzük düzeni, organların işleyişi, üyelik rejimi, mali şeffaflık ve kamu düzeniyle uyum üzerinden güçlü bir denge kurar. Dernek kurmak kadar, derneği kanuna uygun şekilde yönetmek de hukuki sorumluluk gerektirir. Bu nedenle özellikle tüzük hazırlığı, genel kurul süreçleri, üyelik-çıkarma rejimi, gelirlerin yönetimi ve denetim mekanizmasının doğru kurulması pratikte kritik öneme sahiptir.